Metody wyceny wartości niematerialnych

Przedsiębiorstwo jako organizacja gospodarcza świadcząca usługi lub wytwarzająca produkty musi być wyposażone w odpowiedni do tego celu majątek. W jego skład oprócz aktywów trwałych, niezbędnego kapitału i zapasów niezbędnych materiałów wchodzą również wartości niematerialne. Poniższy artykuł porusza problematykę metody wyceny wartości niematerialnych.

Wartości niematerialne – definicja

Polskie prawodawstwo definiuje wartości niematerialne w Ustawie o rachunkowości (UoR) oraz obowiązujących Międzynarodowych Standardach Rachunkowości (MSR). Zgodnie z UoR wartości niematerialne to nabyte przez daną jednostkę prawa majątkowe, zaliczane do aktywów trwałych, nadające się do gospodarczego wykorzystania, posiadające określony termin użyteczności ekonomicznej (zwykle dłuższy niż rok) oraz przeznaczone na potrzeby tej jednostki. Do wartości niematerialnych należą w szczególności:

  • autorskie prawa majątkowe, prawa pokrewne, koncesje, licencje;
  • prawa do patentów, wynalazków, wzorów użytkowych i zdobniczych oraz znaków towarowych;
  • know-how, czyli prawo do wykorzystania wiedzy w danej dziedzinie przemysłowej, handlowej, naukowej lub organizacyjnej.

Wartości niematerialne wedle MSR 38

Z kolei zgodnie z MSR 38 Wartości niematerialne – wartości niematerialne to możliwy do zidentyfikowania niepieniężny składnik aktywów, niemający postaci fizycznej, będący w posiadaniu jednostki gospodarczej w celu:

  • wykorzystania w produkcji lub dostarczaniu dóbr bądź świadczenia usług albo
  • oddania do odpłatnego użytkowania osobom trzecim lub związany z działalnością administracyjną jednostki.

W świetle MSR 38 zasoby niematerialne to wiedza naukowa lub techniczna, projektowanie, wdrażanie nowych systemów, procesów. Są to także licencje, własność intelektualna, programy komputerowe, patenty, prawa autorskie, filmy kinowe, wykazy odbiorców, prawa obsługi hipotecznej, licencje połowowe, kontyngenty importowe, franchising, relacje z odbiorcami lub dostawcami, lojalność odbiorców, udział w rynku oraz prawa marketingowe. Najważniejszą kwestią z punktu widzenia prawa bilansowego umożliwiającą ujęcie wartości niematerialnych w wykazie majątku trwałego przedsiębiorstwa jest łączne spełnienie trzech warunków:

  • możliwość zidentyfikowania składnika;
  • sposobność kontrolowania;
  • możliwość zidentyfikowania korzyści ekonomicznych.

Ponadto, muszą być dodatkowo spełnione kryteria ujmowania takie jak możliwość wiarygodnej wyceny i określenia sposobu osiągania wspomnianych korzyści ekonomicznych.

W szerszym, ogólnym podejściu wartości niematerialne stanowią tę część aktywów trwałych przedsiębiorstwa, która pozostaje po wyodrębnieniu pozostałych materialnych – rzeczowych składników majątkowych.

Przedsiębiorstwo może stać się właścicielem wartości niematerialnych poprzez:

  • odpłatne nabycie;
  • wytworzenie we własnym zakresie;
  • nieodpłatne otrzymanie;
  • wniesiony aport (wkład niepieniężny wnoszony do spółki).

W zależności od sposobu nabycia, podstawą ustalenia wartości początkowej składnika niematerialnego może być np.:

  • wartość rynkowa z dnia nabycia (tzw. wartość transakcyjna);
  • koszt wytworzenia (koszty wewnętrzne i zewnętrzne przedsiębiorstwa) – w przypadku składników wytwarzanych we własnym zakresie;
  • inaczej określona wartość rynkowa wartość np. w przypadku darowizny, spadku bądź innej formy przekazania wartości niematerialnych.

Problematyka wyceny wartości niematerialnych

Wycena wartości niematerialnych obejmuje czynności, które obarczone są wysokim stopniem ryzyka wiarygodności i skomplikowania. Główna trudność związana jest z ich oszacowaniem potencjału kreowania danej wartości niematerialnej i skalą jej komercjalizacji. Także z wymogiem przedstawienia odpowiedniego punktu odniesienia i argumentacji. Niestety w wielu metodach wyceny majątku przedsiębiorstwa, wartości niematerialne z różnych względów są często pomijane, pomimo tego, że mogą stanowić kluczowe aktywa. Możliwości jakie stwarzają dla każdego przedsiębiorstwa wynikają z tego, że:

  • istotnie kształtują wartość rynkową firmy;
  • stanowią aktywa o charakterze długoterminowym;
  • stanowią odzwierciedlenie kapitału ludzkiego;
  • mają dużą zdolność tworzenia unikalnej przewagi konkurencyjnej.

Wycena wartości niematerialnych może przyjmować charakter użytkowy lub komercyjny. Wartość użytkowa decyduje o zdolności wartości niematerialnych do generowania dochodu. Z kolei komercyjna odzwierciedla wartość środków pieniężnych, które nabywca jest w stanie wydatkować, aby wartość niematerialna zaistniała.

Metody wyceny wartości niematerialnych

Do wyceny wartości niematerialnych możemy zastosować metodę należącą do jednej z poniższych grup wyceny:

  • dochodowe metody wyceny;
  • rynkowe metody wyceny;
  • majątkowe metody wyceny.

Dochodowe metody wyceny wartości niematerialnych

Pierwsza z grup opiera się na potencjale dochodowym danych aktywów niematerialnych w przyszłości. Potencjał ten uzależniony jest od obecnej i przyszłej sytuacji rynkowej. Głównie chodzi o ich zdolność do komercjalizacji poprzez włączenie do obrotu bądź udostępnienie, np. w formie licencji. W takim przypadku istnieje kilka przydatnych narzędzi wyceny.  Są to: mnożnik zysku, dyskontowanie przepływów pieniężnych, dyskontowanie opłat licencyjnych. Metoda dochodowa jest niezwykle elastyczna, gdyż wykorzystuje otwarte podejście do prognozowania i modelowania wartości. Głównie poprzez subiektywną ocenę jak dużą przewagę konkurencyjną mogą dać dane aktywa niematerialne i jak długo to potrwa. Podejście w taki sposób do wartości niematerialnych wymaga wyliczenia przyszłych korzyści płynących z danego aktywa oraz czasu i ryzyka z tym związanego. Obecny, turbulentny rynek sprawia, iż metoda dochodowa może nie być wystarczającym narzędziem wyceny.

Rynkowe metody wyceny wartości niematerialnych

Rynkowe metody wyceny wartości niematerialnych wydają się być  bardziej obiektywne. Polegają na porównaniu cen transakcji dotyczących podobnych przedmiotów własności, zarówno dokonanych w bieżącym okresie, jak i w przeszłości. Niestety i ta metoda rodzi pewne zagrożenia. Indywidualizm w tworzeniu treści twórczych jest na tyle duży, że tzw. rynek może nie być w stanie udzielić potrzebnych informacji na temat podobnych transakcji. Oznacza to, że  mogą one być nieporównywalne. Ponadto, w wielu przypadkach wartości niematerialne przedsiębiorstw objęte są klauzulą poufności. Wobec tego informacje na ich temat mogą być trudne bądź niemożliwe do zdobycia.

Majątkowe metody wyceny wartości niematerialnych

Ostatnia grupa metod – majątkowa – oparta jest o zasadę substytucyjności. Polega ona na określeniu kwoty, jaką dane przedsiębiorstwo musiałoby przeznaczyć w celu zastąpienia danego aktywu niematerialnego substytutem albo jakie poniósłby wydatki aby go stworzyć. Warto zwrócić uwagę, że uwzględniając tylko wydatki w związku z opracowaniem i ochroną danego rozwiązania – wartości niematerialnej, można oszacować jedynie jej koszt, a nie jej wartość. Z tego też względu metoda majątkowa może dać wyniki zarówno niedoszacowane, jak i przeszacowane.

Ireneusz Wydrzyński

Absolwent SGH, ostatnio także studiów typu MBA z zakresu Controlling i Finanse Przedsiębiorstw. Wieloletni praktyk w zarządach spółek, głównie związanych z motoryzacją. Bogate doświadczenie w pozyskiwaniu środków unijnych. Strateg biznesowy, wskazujący kierunki oraz doskonale potrafiący ocenić możliwości i szanse rozwoju biznesu.

Menu